Opinie prawne

Od początku bieżącego roku obowiązują nowe zasady odpowiedzialności sprzedawcy wobec kupującego produkty w obrocie detalicznym, nawiązujące do rozwiązań obowiązujących w Unii Europejskiej. Jednak przyjęte w lipcu przez polski parlament rozwiązania ustawowe budzą wiele kontrowersji, zaś ich interpretacja wydaje się dla ogromnej części dystrybutorów detalicznych bardzo niejasna. Zorganizowane w połowie grudnia 2002 roku przez Polską Organizację Handlu i Dystrybucji szkolenie w tej dziedzinie dowiodło, że ani wielkie sieci handlowe, ani mniejsi dystrybutorzy nie są w stanie podołać zawiłościom ustawowym i jednoznacznie zinterpretować ustawy, a tym samym przenieść jej wymogów do praktyki handlowej. Zdecydowaliśmy się więc zamieścić na stronach POHiD wykładnię lipcowej ustawy, przygotowaną w Urzędzie Ochrony Konkurencji i Konsumentów.

Nowe zasady odpowiedzialności sprzedawcy wobec kupującego za jakość towaru wprowadzi ustawa z dnia 27 lipca 2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie kodeksu cywilnego, która wejdzie w życie z dniem 1 stycznia 2003 r. Ustawa implementuje postanowienia Dyrektywy nr 1999/44 z 25 maja 1999 r. w sprawie określonych aspektów sprzedaży i gwarancji na dobra konsumpcyjne (Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich nr L 171 z dnia 9 lipca 1999 r., s. 12 in.). Nowa ustawa uwzględnia ponadto postanowienia dyrektywy nr 98/6 z dnia 16 lutego 1998 r. o ochronie konsumentów przy podawaniu ceny oferowanych im wyrobów (Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich nr 80 z dnia 18 marca 1998 r.).

Zakres podmiotowy i przedmiotowy ustawy
Ustawę stosuje się do dokonywanej, w zakresie działalności przedsiębiorstwa, sprzedaży rzeczy ruchomej osobie fizycznej, która nabywa tę rzecz w celu niezwiązanym z działalnością zawodową lub gospodarczą (towar konsumpcyjny).
Ustawa nie posługuje się pojęciem konsument. Wskazuje w sposób opisowy tę stronę umowy, określając ją jako osobę fizyczną, która nabywa rzecz ruchomą (towar konsumpcyjny) w celu niezwiązanym z działalnością zawodową lub gospodarczą. Ujęcie to jest znacznie węższe od ustawowej definicji konsumenta określonej w art. 384 § 3 Kodeksu cywilnego (za konsumenta uważa się osobę, która zawiera umowę z przedsiębiorcą w celu bezpośrednio nie związanym z działalnością gospodarczą).
Przedmiotem sprzedaży jest tzw. towar konsumpcyjny, czyli rzecz ruchoma, z wyłączeniem energii elektrycznej, gazu i wody, chyba że są sprzedawane w ograniczonej ilości lub w określonej objętości. Ustawy nie stosuje się do sprzedaży egzekucyjnej oraz sprzedaży dokonywanej w postępowaniu upadłościowym albo innym postępowaniu sądowym.

Ustawa o sprzedaży konsumenckiej jako lex specialis wobec sprzedaży w ujęciu kodeksu cywilnego
Przepisy kodeksowe o sprzedaży znajdą zastosowanie do sprzedaży konsumenckiej jedynie w takim zakresie, w jakim sprzedaż ta nie będzie regulowana przedmiotową ustawą. Nowością jest objęcie w kategorii sprzedaży konsumenckiej – umowy komisu sprzedaży, dostawy i umowy o dzieło (art. 14 ustawy). Do umów dostawy i komisu sprzedaży nowe przepisy znajdą bezpośrednie zastosowanie. Natomiast w odniesieniu do umowy o dzieło - ze względu na swoisty charakter tej umowy – ustawa o sprzedaży konsumenckiej znajdzie zastosowanie odpowiednio.

Wyłączenie zasad odpowiedzialności wynikających z rękojmi i gwarancji
Nowa regulacja w odmienny sposób określa zasady odpowiedzialności sprzedawcy wobec kupującego za sprzedany towar. Ustawa o sprzedaży konsumenckiej wyłącza stosowanie przepisów art. 556 – 581 Kodeksu cywilnego, dotyczących rękojmi i gwarancji. Wyłączenie stosowania do sprzedaży konsumenckiej kodeksowych przepisów o rękojmi za wady jest koniecznością wynikającą z implementacji dyrektywy nr 99/44, której podstawowym celem jest harmonizacja przepisów państw członkowskich dotyczących niektórych aspektów sprzedaży oraz związanych z nimi gwarancji, w celu zapewnienia ujednoliconego, minimalnego poziomu ochrony konsumenta w aspekcie rynku wewnętrznego UE.
Z dniem 1 stycznia 2003 r., tj. z dniem wejścia w życie ustawy o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego, utraci swą moc obowiązującą rozporządzenie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 2002 roku w sprawie szczegółowych warunków zawierania i wykonywania umów sprzedaży między przedsiębiorcami a konsumentami (Dz. U. nr 96, poz. 851) – regulujące między innymi szczególne zasady przyjmowania i załatwiania reklamacji.

Niezgodność towaru z umową
W związku z tym, że towary muszą być przede wszystkim zgodne ze specyfikacjami umownymi, Dyrektywa 99/44 posłużyła się pojęciem „niezgodności towaru z umową” w miejsce tradycyjnego pojęcia wady (zarówno wady fizycznej jak i prawnej). Taką koncepcję uzasadnia ogólna zasada zgodności świadczenia z umową, która może być traktowana jako wspólna dla różnych porządków prawnych występujących w państwach UE. Eliminacja pojęcia wady rzeczy w konsekwencji skutkuje odrzuceniem instytucji rękojmi. Dyrektywa 99/44 ujmuje wymóg zgodności towaru z umową jako powinność sprzedawcy. Ustawa o sprzedaży konsumenckiej implementując powyższe zasady, konstruuje klauzulę negatywną, mianowicie wskazując generalnie na odpowiedzialność sprzedawcy, w razie niezgodności towaru z umową. Sprzedawca odpowiada wobec kupującego, jeżeli towar konsumpcyjny w chwili jego wydania jest niezgodny z umową.
Ustawa posługując się konstrukcją domniemań prawnych określa przesłanki, jakie muszą być spełnione, aby towar konsumpcyjny uznać za zgodny z umową. W konsekwencji faktyczny brak przesłanek ustawowych - skutkuje uznaniem towaru za niezgodny z umową.
W przypadku indywidualnego uzgadniania właściwości towaru konsumpcyjnego, a więc w przypadku umownej indywidualizacji cech przedmiotu świadczenia, należy uznać (domniemanie prawne), że jest on zgodny z umową, jeżeli odpowiada podanemu przez sprzedawcę opisowi, lub ma cechy okazanej kupującemu próbki albo wzoru, a także gdy nadaje się do celu określonego przez kupującego przy zawarciu umowy (chyba że sprzedawca zgłosił zastrzeżenia co do takiego przeznaczenia towaru).
W innych przypadkach (kiedy to do uzgodnienia cech przedmiotu świadczenia nie doszło w drodze indywidualnych uzgodnień), należy uznać (domniemanie prawne), że towar konsumpcyjny jest zgodny z umową, jeżeli nadaje się do celu, do jakiego tego rodzaju towar jest zwykle używany, oraz jego właściwości odpowiadają właściwościom cechującym towar tego rodzaju.
Zgodność towaru z umową ocenia się także w odniesieniu do zapewnień sprzedawcy zawartych w reklamie odnoszącej się do danego towaru. Sprzedawca, jako beneficjent korzyści płynących z reklamy, zostaje jednocześnie obciążony ryzykiem odpowiedzialności za jej rzetelność i uczciwość.
Za towar zgodny z umową ustawa uznaje również (domniemanie prawne) towar, który odpowiada oczekiwaniom dotyczącym towaru tego rodzaju, opartym na składanych publicznie zapewnieniach sprzedawcy, producenta lub jego przedstawiciela. W szczególności uwzględnia się zapewnienia, wyrażone w oznakowaniu towaru lub reklamie, odnoszące się do właściwości towaru, w tym także terminu, w jakim towar ma je zachować. Na równi z zapewnieniem producenta traktuje się zapewnienie osoby, która wprowadza towar konsumpcyjny do obrotu krajowego w zakresie działalności swojego przedsiębiorstwa (importer), oraz osoby, która podaje się za producenta przez umieszczenie na towarze swojej nazwy, znaku towarowego lub innego oznaczenia odróżniającego.
W jednym przypadku ustawa bezpośrednio wskazuje na brak zgodności towaru z umową. Mianowicie, za niezgodność towaru konsumpcyjnego z umową ustawa uznaje nieprawidłowość w jego zamontowaniu i uruchomieniu, jeżeli czynności te zostały wykonane w ramach umowy sprzedaży przez sprzedawcę lub przez osobę, za którą ponosi on odpowiedzialność, albo przez kupującego według instrukcji otrzymanej przy sprzedaży. W tym przypadku pojęcie niezgodności towaru z umową obejmuje nieprawidłowości montażu i w konsekwencji obciąża sprzedawcę ryzykiem ewentualnych błędów nie tylko przy sprzedaży z usługą zamontowania i uruchomienia towaru, ale również w tym samym zakresie przy wykonywaniu umowy dostawy i umowy o dzieło.

Sprzedawca odpowiada wobec kupującego, jeżeli towar konsumpcyjny w chwili jego wydania jest niezgodny z umową. Ustawa rozciąga w czasie chwilę wydania towaru w przypadku stwierdzenia niezgodności towaru z umową przed upływem sześciu miesięcy od wydania towaru.

Sprzedawca ma możliwość zwolnienia się od odpowiedzialności z tytułu niezgodności towaru z umową. Mianowicie sprzedawca nie jest związany zapewnieniem co do zgodności towaru z umową, wyrażonym publicznie w oznakowaniu towaru lub reklamie, jeżeli wykazał, że zapewnienia tego nie znał, ani oceniając rozsądnie, nie mógł znać albo że nie mogło ono mieć wpływu na decyzję kupującego o zawarciu umowy, albo też że jego treść sprostowano przed zawarciem umowy.
Natomiast całkowite wyłączenie odpowiedzialności sprzedawcy za niezgodność towaru konsumpcyjnego z umową nastąpi wówczas, gdy w chwili zawarcia umowy kupujący o tej niezgodności wiedział lub, oceniając rozsądnie, powinien był wiedzieć. To samo odnosi się do niezgodności, która wynikła z przyczyny tkwiącej w materiale dostarczonym przez kupującego.

Uprawnienia kupującego
Jeżeli towar konsumpcyjny jest niezgodny z umową, kupujący może żądać doprowadzenia go do stanu zgodnego z umową przez nieodpłatną naprawę (która obejmuje również obowiązek zwrotu kosztów poniesionych przez kupującego, w szczególności kosztów demontażu, dostarczenia, robocizny, materiałów oraz ponownego zamontowania i uruchomienia) albo wymianę towaru na nowy.
Ta sekwencja uprawnień przysługujących kupującemu nie znajdzie zastosowania, jeżeli naprawa albo wymiana są niemożliwe lub wymagają nadmiernych kosztów. Przy ocenie nadmierności kosztów uwzględnia się wartość towaru zgodnego z umową oraz rodzaj i stopień stwierdzonej niezgodności, a także bierze się pod uwagę niedogodności, na jakie naraziłby kupującego inny sposób zaspokojenia.
Sprzedawca który otrzymał zawiadomienie kupującego o niezgodności towaru z umową, zawierające żądanie nieodpłatnej naprawy albo wymiany towaru na nowy – ma obowiązek ustosunkować się do niego w terminie 14 dni. Zaniechanie tego obowiązku skutkuje uznaniem ww. roszczeń kupującego za uzasadnione. W konsekwencji sprzedawca będzie zobowiązany do doprowadzenia towaru do stanu zgodnego z umową, stosownie do żądań kupującego.
W razie niezaspokojenia uprawnień kupującego wskazanych wyżej, ma on prawo domagać się stosownego obniżenia ceny, albo odstąpić od umowy. Powyższe uprawnienia przysługują kupującemu jedynie w sytuacji, w której naprawa albo wymiana są niemożliwe lub wymagają nadmiernych kosztów, albo sprzedawca nie zdoła uczynić zadość żądaniu naprawy albo wymiany w odpowiednim czasie (przy określaniu tzw. odpowiedniego czasu naprawy albo wymiany - uwzględnia się rodzaj towaru i cel jego nabycia), lub naprawa albo wymiana narażałaby kupującego na znaczne niedogodności.
Kupującemu nie przysługuje jednak uprawnienie do żądania odstąpienia od umowy w powyższych okolicznościach w przypadku, gdy niezgodność towaru konsumpcyjnego z umową jest nieistotna. Poza tym wyjątkiem, przepisy ustawy o sprzedaży konsumenckiej mają charakter semiimperatywny na korzyść kupującego, co oznacza, że jakiekolwiek zastrzeżenia umowne ograniczające uprawnienia kupującego – nie wywołują skutków prawnych.
Uprawnień unormowanych w ustawie o sprzedaży konsumenckiej nie można wyłączyć ani ograniczyć w drodze umowy zawartej przed zawiadomieniem sprzedawcy o niezgodności towaru konsumpcyjnego z umową. W szczególności nie można tego dokonać przez oświadczenie kupującego, że wie o wszelkich niezgodnościach towaru z umową, lub przez wybór prawa obcego.

Termin zawiadomienia sprzedawcy
Obowiązek zawiadomienia sprzedawcy o fakcie, że towar (nieżywnościowy) jest niezgodny z umową, odpowiada obowiązkowi zgłoszenia przy rękojmi za wady. Kupujący jest zobowiązany – pod rygorem utraty roszczeń - do zawiadomienia sprzedawcy przed upływem dwóch miesięcy od stwierdzenia niezgodności towaru konsumpcyjnego z umową. Do zachowania terminu wystarczy wysłanie zawiadomienia przed jego upływem.
Dla towarów żywnościowych, Minister Gospodarki w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa po zasięgnięciu opinii Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w drodze rozporządzenia określi krótsze terminy zawiadomienia, mając na względzie trwałość tych towarów.
Ustawa o sprzedaży konsumenckiej obarcza sprzedawcę ryzykiem odpowiedzialności za towar niezgodny z umową w przypadku stwierdzenia tej niezgodności przed upływem dwóch lat od wydania tego towaru kupującemu (zasada). Termin ten biegnie na nowo w razie wymiany towaru. Skrócenie powyższego terminu (do minimum 1 roku) jest dopuszczalne w drodze porozumienia stron, jedynie w przypadku, gdy przedmiotem sprzedaży jest rzecz używana.
Roszczenia kupującego, przysługujące mu z tytułu niezgodności towaru konsumpcyjnego z umową, przedawniają się z upływem roku od stwierdzenia przez kupującego tej niezgodności. Przedawnienie nie może się skończyć przed upływem dwóch lat od wydania tego towaru kupującemu (ustawowo wskazany czas trwania odpowiedzialności sprzedawcy). W takim samym terminie wygasa uprawnienie do odstąpienia od umowy.
Zawiadomienie sprzedawcy o niezgodności towaru konsumpcyjnego z umową, przerywa bieg przedawnienia. Przedawnienie nie biegnie w czasie wykonywania naprawy lub wymiany oraz prowadzenia przez strony, nie dłużej jednak niż przez trzy miesiące, rokowań w celu ugodowego załatwienia sprawy.
Ustawa przewiduje zaostrzenie odpowiedzialności sprzedawcy, jeżeli działał on nieuczciwie wobec kupującego. Mianowicie, w przypadku, gdy sprzedawca w chwili zawarcia umowy wiedział o niezgodności i nie zwrócił na to uwagi kupującego, to ten ostatni może dochodzić roszczeń wynikających z niezgodności towaru konsumpcyjnego z umową, bez względu na upływ terminów przedawnienia.

Roszczenie zwrotne sprzedawcy
Sprzedawca jest bezpośrednio odpowiedzialny wobec konsumenta za niezgodność towaru z umową. Jednak mając na uwadze potrzebę zapewnienia finalnemu sprzedawcy pokrycia poniesionych strat i utraconych korzyści, ustawa przyznaje mu prawo do odszkodowania i wystąpienia z takim żądaniem przeciwko producentowi, poprzedniemu sprzedawcy w tym samym łańcuchu umów, czy też innemu pośrednikowi – jeżeli niezgodność towaru z umową sprzedaży konsumenckiej była następstwem działania lub zaniechania którejś z tych osób.
W przypadku zaspokojenia roszczeń wynikających z niezgodności towaru konsumpcyjnego z umową, sprzedawca może dochodzić odszkodowania od któregokolwiek z poprzednich sprzedawców, jeżeli wskutek jego działania lub zaniechania towar był niezgodny z umową sprzedaży konsumenckiej. Do odpowiedzialności odszkodowawczej stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o skutkach niewykonania zobowiązań.
Roszczenie zwrotne przysługujące sprzedawcy finalnemu przedawnia się z upływem sześciu miesięcy, od dnia jego wymagalności, tj. z chwilą zaspokojenia kupującego, nie później jednak niż w dniu, w którym sprzedawca obowiązany był to uczynić.

Gwarancja w sprzedaży konsumenckiej
Zgodnie z ustawą o sprzedaży konsumenckiej udzielenie kupującemu gwarancji następuje bez odrębnej opłaty przez oświadczenie gwaranta, zamieszczone w dokumencie gwarancyjnym lub reklamie, odnoszących się do towaru konsumpcyjnego. Jest to tzw. gwarancja komercyjna (obejmująca zapewnienia gwaranta, co do jakości towaru zawarte w reklamie). Gwarant kształtuje treść gwarancji w dokumencie gwarancyjnym całkowicie swobodnie, z tym zastrzeżeniem, że z mocy prawa wiążą gwaranta te oświadczenia gwarancyjne (czyli zapewnienia co do właściwości towaru wraz z przyrzeczeniem określonych świadczeń w razie ich braku), jakie znalazły się w reklamie danego rodzaju towaru. Oświadczenie takie powinno określać obowiązki gwaranta i uprawnienia kupującego, jakie aktualizują się w przypadku, gdy właściwość sprzedanego towaru nie odpowiada właściwości wskazanej w tym oświadczeniu. Nie uważa się jednak za gwarancję oświadczenia, które nie kształtuje obowiązków gwaranta.
Sprzedawca udzielający gwarancji jest zobowiązany wydać kupującemu wraz z towarem dokument gwarancyjny. Ponadto sprzedawca powinien sprawdzić zgodność znajdujących się na towarze oznaczeń z danymi zawartymi w dokumencie gwarancyjnym oraz stan plomb i innych umieszczonych na towarze zabezpieczeń.
Oświadczenie gwarancyjne powinno być sformułowane w języku polskim, w sposób jasny, zrozumiały oraz umożliwiający prawidłowe i pełne korzystanie z gwarancji. W dokumencie gwarancyjnym należy zamieścić podstawowe dane potrzebne do dochodzenia roszczeń z gwarancji, w tym w szczególności nazwę i adres gwaranta lub jego przedstawiciela w Rzeczypospolitej Polskiej, czas trwania i terytorialny zasięg ochrony gwarancyjnej.
W dokumencie gwarancyjnym powinno być zawarte stwierdzenie, że gwarancja na sprzedany towar konsumpcyjny nie wyłącza, nie ogranicza ani nie zawiesza uprawnień kupującego wynikających z niezgodności towaru z umową.